Hormonen en stemming: de wetenschap achter je cyclus

Oestrogeen en je stemming

Oestrogeen stimuleert onder meer de productie en beschikbaarheid van serotonine — vaak het "gelukshormoon" genoemd — in de hersenen. Serotonine speelt een rol bij stemming, slaap, eetlust en angst. Hoe meer oestrogeen (binnen normale grenzen), hoe beter serotonine vaak zijn werk kan doen.

In de folliculaire fase stijgt oestrogeen geleidelijk. Veel vrouwen merken dan een betere stemming, meer energie en minder angst. Na de eisprong daalt oestrogeen tijdelijk en neemt progesteron het over. Die daling van oestrogeen kan bij gevoelige vrouwen een stemmingsdip of meer piekeren geven — en in de perimenopauze, wanneer oestrogeen onregelmatig gaat schommelen, kunnen stemmingsklachten toenemen. Meer daarover: perimenopauze en PMDD.

Progesteron en je stemming

Progesteron wordt in het lichaam omgezet in onder andere allopregnanolone (ALLO). ALLO werkt op de GABA-receptoren in de hersenen — het "kalmeringssysteem" dat angst remt en ontspanning bevordert. Normaal gesproken heeft progesteron/ALLO dus een kalmerend effect: je zou er rustiger van kunnen worden.

Bij PMDD gebeurt het tegenovergestelde: een paradoxale reactie. In plaats van kalmering veroorzaakt ALLO bij vrouwen met PMDD juist angst, prikkelbaarheid en stemmingswisselingen. Onderzoek van het NIH (National Institutes of Health) wees op een genetische gevoeligheid op celniveau: de cellen reageren anders op dezelfde stof. Het is dus niet "te veel" progesteron, maar een andere reactie van het brein. Meer over het ontstaan van PMDD: Wat is PMDD?.

Waarom vrouwen met PMDD anders reageren

Bij PMDD is er geen hormonale disbalans in de zin van te hoge of te lage waarden. De hormoonspiegels zijn meestal normaal. Het verschil zit in een verhoogde gevoeligheid van het brein voor die normale schommelingen. Een handige vergelijking: net zoals sommige mensen agressief of verdrietig worden van alcohol en anderen juist vrolijk, reageren vrouwen met PMDD anders op dezelfde hormoonveranderingen dan andere vrouwen.

Onderzoek laat zien dat breingebieden die betrokken zijn bij emotionele reactie, angst en prikkelverwerking bij PMDD anders geactiveerd worden in de luteale fase. Studies bij tweelingen wijzen op een mogelijke erfelijke component: genetische factoren spelen een rol in die gevoeligheid. Wat je precies merkt aan symptomen verschilt per persoon; een overzicht van alle PMDD-symptomen vind je op de symptomenpagina.

Andere hormonen die meespelen

Naast oestrogeen en progesteron spelen andere hormonen een rol bij stemming en energie. Cortisol (stresshormoon) kan bij chronische stress stemming en slaap beïnvloeden. Schildklierhormonen — te traag of te snel — kunnen depressie-achtige klachten of angst geven. Insuline en bloedsuikerspiegels hebben invloed op energie en humeur. Daarom moeten deze factoren bij de diagnostiek worden meegenomen: een arts zal bijvoorbeeld schildklierwaarden laten controleren om uit te sluiten dat je klachten daar vandaan komen. Hoe dat in zijn werk gaat lees je bij PMDD-diagnose en DRSP.

Hormonale overgangen als kwetsbare momenten

Bepaalde momenten in het leven gaan gepaard met grote hormonale veranderingen. Die kunnen bestaande PMDD-gevoeligheid blootleggen of verergeren.

Bevalling en postpartum: Na de zwangerschap daalt progesteron en oestrogeen snel. Sommige vrouwen ontwikkelen postpartum depressie of angst; bij anderen die al PMDD hadden, kan de overgang na de bevalling extra zwaar zijn. Starten of stoppen van hormonale anticonceptie (de pil, spiraal, etc.) verandert je cyclus en kan tijdelijk stemmingswisselingen geven — of juist verbetering als de cyclus wordt onderdrukt. In de perimenopauze worden cycli onregelmatiger en schommelen oestrogeen en progesteron sterker; PMDD-achtige klachten kunnen dan voor het eerst opduiken of verergeren. Meer over dat laatste: perimenopauze en PMDD.

Je patronen begrijpen door te tracken

Door dagelijks je stemming en symptomen te koppelen aan je cyclus zie je het verband tussen hormoonfasen en hoe je je voelt. Was je vorige week nog stabiel en nu opeens prikkelbaar? Staat dat samen met de luteale fase? Dat inzicht helpt om jezelf niet te veroordelen ("ik ben niet gek") en om activiteiten en zelfzorg beter te plannen.

De PMDD Tracker app doet dit automatisch: cyclusfaseherkenning gecombineerd met symptoomregistratie (het DRSP-formulier). Heatmaps en grafieken maken het patroon zichtbaar — welke symptomen wanneer oplopen en weer dalen — zodat je objectief ziet hoe je cyclus en je stemming samenhangen. Zie ook cyclusfasen en symptomen bijhouden.